VẬN DỤNG TRÍ TUỆ NHÂN TẠO TRONG CÔNG TÁC KẾ TOÁN TẠI CÁC DOANH NGHIỆP: TIẾP CẬN TỪ ĐÀO TẠO VÀ THỰC HÀNH NGHỀ NGHIỆP

      Ngô Thị Kiều Trang

 

Tóm tắt: Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI) đang ngày càng được ứng dụng trong hoạt động của doanh nghiệp và tạo ra những thay đổi đáng kể đối với công tác kế toán. AI có khả năng hỗ trợ kế toán viên trong nhiều công việc như nhận diện chứng từ, nhập liệu, phân loại nghiệp vụ, đối chiếu số liệu, phát hiện giao dịch bất thường, phân tích dữ liệu và lập báo cáo quản trị. Tuy nhiên, AI không chỉ đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp trong việc đầu tư công nghệ mà còn tạo ra yêu cầu mới đối với đào tạo và phát triển năng lực nghề nghiệp của người làm kế toán. Bài viết phân tích khả năng vận dụng AI trong một số khâu của công tác kế toán, những lợi ích và rủi ro có thể phát sinh, đồng thời đề xuất cách tiếp cận trong đào tạo kế toán theo hướng kết hợp giữa kiến thức chuyên môn, năng lực công nghệ, kỹ năng phân tích và tư duy kiểm soát. Kết quả phân tích cho thấy việc vận dụng AI hiệu quả không nằm ở việc thay thế kế toán viên bằng công nghệ mà ở việc kết hợp AI với năng lực xét đoán và trách nhiệm nghề nghiệp của con người.

Từ khóa: trí tuệ nhân tạo, AI, kế toán, đào tạo kế toán, chuyển đổi số, năng lực nghề nghiệp.

1. ĐẶT VẤN ĐỀ

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang làm thay đổi phương thức hoạt động của doanh nghiệp. Trong lĩnh vực kế toán, quá trình chuyển đổi từ chứng từ giấy sang chứng từ điện tử, từ ghi chép thủ công sang phần mềm kế toán và từ các hệ thống dữ liệu riêng lẻ sang hệ thống quản trị tích hợp đã tạo nền tảng thuận lợi cho việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Nếu trước đây công nghệ chủ yếu hỗ trợ kế toán viên thực hiện các phép tính và ghi nhận nghiệp vụ, thì hiện nay AI có thể tham gia sâu hơn vào quá trình nhận diện, xử lý, phân tích và dự báo thông tin.

Đối với doanh nghiệp, AI có thể giúp giảm thời gian thực hiện các công việc lặp lại, tăng khả năng xử lý dữ liệu và hỗ trợ nhà quản trị ra quyết định. Đối với nghề kế toán, sự phát triển của AI đặt ra một câu hỏi quan trọng: khi máy móc có thể thực hiện ngày càng nhiều công việc xử lý dữ liệu, người kế toán sẽ đóng vai trò gì?

Câu trả lời không phải là kế toán viên sẽ mất đi mà vai trò của họ sẽ thay đổi. Những công việc mang tính lặp lại có xu hướng được tự động hóa, trong khi các công việc đòi hỏi hiểu biết về bản chất giao dịch, xét đoán nghề nghiệp, kiểm soát, phân tích và tư vấn có xu hướng trở nên quan trọng hơn. Do đó, đào tạo kế toán cũng cần thay đổi theo hướng không chỉ trang bị kiến thức nghiệp vụ mà còn phát triển năng lực công nghệ và khả năng kiểm soát kết quả do AI cung cấp.

Từ thực tế trên, bài viết tập trung phân tích việc vận dụng AI trong công tác kế toán tại doanh nghiệp dưới góc nhìn đào tạo và thực hành nghề nghiệp, qua đó đề xuất một số định hướng nhằm giúp người học và người làm kế toán sử dụng AI hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm trách nhiệm chuyên môn.

2. VAI TRÒ CỦA AI TRONG CÔNG TÁC KẾ TOÁN

AI có thể được hiểu là các công nghệ cho phép máy tính thực hiện một số nhiệm vụ thường cần đến năng lực nhận thức của con người như nhận diện, học tập, phân tích, dự đoán và xử lý ngôn ngữ. Trong lĩnh vực kế toán, AI có thể được sử dụng để xử lý khối lượng lớn dữ liệu và hỗ trợ kế toán viên thực hiện các công việc có tính lặp lại hoặc cần phân tích nhiều thông tin.

Điểm cần lưu ý là AI khác với tự động hóa theo quy tắc đơn thuần. Một chương trình tự động hóa truyền thống thường thực hiện các thao tác được lập trình trước, trong khi AI có khả năng nhận diện mẫu dữ liệu, học từ dữ liệu lịch sử và đưa ra đề xuất hoặc dự báo. Tuy nhiên, kết quả của AI vẫn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu và mô hình được sử dụng. Vì vậy, trong kế toán, AI cần được xem là công cụ hỗ trợ chứ không phải chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng.

Từ góc độ nghề nghiệp, có thể hình dung sự thay đổi theo hướng: trước đây kế toán viên dành nhiều thời gian cho “nhập liệu – tính toán – tổng hợp”; trong môi trường AI, trọng tâm chuyển dần sang “kiểm tra – phân tích – đánh giá – tư vấn”. Sự thay đổi này đòi hỏi người kế toán phải có kiến thức chuyên môn vững vàng để có thể kiểm soát công nghệ.

3. VẬN DỤNG AI TRONG MỘT SỐ KHÂU CỦA CÔNG TÁC KẾ TOÁN

3.1. Xử lý chứng từ và nhập liệu

AI có thể kết hợp với công nghệ nhận dạng ký tự để nhận diện thông tin trên hóa đơn, phiếu nhập kho, phiếu xuất kho và các chứng từ khác. Hệ thống có thể tự động lấy các thông tin như tên nhà cung cấp, mã số thuế, ngày chứng từ, giá trị hàng hóa, thuế và tổng tiền để đưa vào phần mềm kế toán.

Ứng dụng này giúp giảm thời gian nhập liệu và hạn chế lỗi do con người. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa nhận diện thông tin và kiểm tra tính hợp lệ của nghiệp vụ. AI có thể nhận diện chính xác giá trị trên hóa đơn nhưng không nhất thiết xác định được hàng hóa đã thực tế nhập kho hay chưa, giao dịch có đúng hợp đồng hay không.

Do đó, kế toán viên vẫn phải kiểm tra chứng từ và đối chiếu với thực tế trước khi ghi nhận.

3.2. Phân loại và định khoản nghiệp vụ

AI có thể sử dụng dữ liệu lịch sử để đề xuất tài khoản kế toán cho các giao dịch phát sinh. Đối với những nghiệp vụ lặp lại, khả năng này có thể giúp kế toán tiết kiệm đáng kể thời gian.

Ví dụ, doanh nghiệp thường xuyên mua nguyên vật liệu từ một nhà cung cấp. Khi phát sinh giao dịch mới, AI có thể dựa vào các giao dịch trước đó để đề xuất cách định khoản. Tuy nhiên, nếu bản chất giao dịch thay đổi thì đề xuất của AI có thể không phù hợp.

Vì vậy, người học kế toán cần được rèn luyện kỹ năng kiểm tra đề xuất của AI bằng kiến thức chuyên môn, thay vì chấp nhận kết quả một cách máy móc.

3.3. Đối chiếu và kiểm tra số liệu

Đối chiếu ngân hàng, công nợ phải thu, công nợ phải trả và hàng tồn kho là những công việc phù hợp với AI. Hệ thống có thể xử lý một lượng lớn dữ liệu, so sánh các trường thông tin và đánh dấu những giao dịch có chênh lệch.

Ví dụ, AI có thể phát hiện khoản tiền trên sổ phụ ngân hàng chưa được ghi nhận trên sổ kế toán hoặc phát hiện khoản công nợ có giá trị khác với dữ liệu đối chiếu của khách hàng.

Tuy nhiên, AI chỉ giúp phát hiện chênh lệch, còn việc xác định nguyên nhân và thực hiện điều chỉnh vẫn cần kế toán viên. Đây là điểm rất quan trọng cần được đưa vào chương trình đào tạo.

3.4. Phát hiện giao dịch bất thường

Khả năng phân tích dữ liệu lớn giúp AI hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện các giao dịch có dấu hiệu bất thường. Hệ thống có thể phát hiện giao dịch trùng lặp, khoản chi có giá trị khác biệt đáng kể, công nợ quá hạn hoặc các giao dịch khác với mẫu thông thường.

Trong kiểm soát nội bộ và kiểm toán, đây là một ứng dụng có giá trị. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng giao dịch bất thường không đồng nghĩa với giao dịch sai phạm. Một khoản mua tài sản có giá trị rất lớn có thể bất thường so với các giao dịch thông thường nhưng vẫn hoàn toàn hợp pháp.

Do đó, AI chỉ nên được sử dụng để xác định khu vực cần kiểm tra, sau đó con người thực hiện các thủ tục kiểm tra và đưa ra kết luận.

3.5. Phân tích và dự báo tài chính

AI có thể phân tích dữ liệu doanh thu, chi phí, lợi nhuận và dòng tiền trong quá khứ để hỗ trợ dự báo. Đối với kế toán quản trị, đây là ứng dụng đặc biệt hữu ích.

Chẳng hạn, doanh nghiệp có thể sử dụng dữ liệu doanh thu theo tháng và theo nhóm sản phẩm để nhận diện xu hướng, từ đó hỗ trợ lập kế hoạch bán hàng và dự báo dòng tiền. AI cũng có thể giúp xác định những khoản chi phí có xu hướng tăng nhanh để nhà quản trị có biện pháp kiểm soát.

Tuy nhiên, dự báo của AI không phải là kết quả chắc chắn. Các yếu tố bất thường của thị trường, thay đổi chính sách hoặc những sự kiện chưa từng xuất hiện trong dữ liệu lịch sử có thể làm cho dự báo sai lệch.

4. AI VÀ SỰ THAY ĐỔI VAI TRÒ CỦA KẾ TOÁN VIÊN

Sự phát triển của AI làm thay đổi cơ cấu công việc của người kế toán. Những nhiệm vụ lặp lại như nhập liệu, đối chiếu đơn giản và tổng hợp dữ liệu có thể được tự động hóa ở mức độ ngày càng cao. Trong khi đó, những nhiệm vụ liên quan đến phân tích, kiểm soát và tư vấn lại có vai trò quan trọng hơn.

Do đó, năng lực của kế toán viên trong môi trường AI cần được xây dựng trên ít nhất ba nền tảng. Thứ nhất là năng lực chuyên môn kế toán, bao gồm hiểu biết về nguyên tắc kế toán, chế độ kế toán, thuế và các quy định liên quan. Thứ hai là năng lực công nghệ và dữ liệu, giúp kế toán viên sử dụng và khai thác các công cụ AI. Thứ ba là năng lực xét đoán và kiểm soát, giúp đánh giá tính hợp lý của kết quả do AI cung cấp.

Một kế toán viên có thể sử dụng AI rất thành thạo nhưng nếu không hiểu bản chất nghiệp vụ thì vẫn có thể đưa ra quyết định sai. Ngược lại, một kế toán viên có chuyên môn tốt nhưng không biết khai thác công nghệ sẽ khó tận dụng được lợi ích của AI. Vì vậy, yêu cầu quan trọng trong đào tạo kế toán hiện nay là kết hợp hai yếu tố: “biết kế toán” và “biết sử dụng công nghệ để làm kế toán tốt hơn”.

5. TIẾP CẬN AI TRONG GIẢNG DẠY KẾ TOÁN

Đối với các cơ sở đào tạo, AI nên được đưa vào giảng dạy theo hướng gắn với nghiệp vụ cụ thể thay vì chỉ giới thiệu về công nghệ. Người học cần được đặt vào những tình huống gần với công việc thực tế để hình thành khả năng sử dụng và kiểm soát AI.

Một phương pháp có thể áp dụng là mô hình “Kế toán viên – AI – Kiểm soát”. Theo đó, người học trước tiên tự phân tích nghiệp vụ dựa trên kiến thức đã học. Tiếp theo, người học sử dụng AI để đưa ra một phương án xử lý hoặc định khoản. Cuối cùng, người học so sánh kết quả của AI với kết quả chuyên môn, xác định điểm đúng, điểm sai và giải thích nguyên nhân.

Ví dụ, giảng viên đưa ra tình huống doanh nghiệp mua nguyên vật liệu trị giá 150 triệu đồng, thuế giá trị gia tăng 10%, nhưng hàng chưa được giao. AI được yêu cầu đề xuất định khoản. Nếu AI đề xuất ghi nhận ngay hàng tồn kho và thuế đầu vào, người học phải kiểm tra lại bản chất nghiệp vụ, điều kiện ghi nhận và chứng từ liên quan trước khi quyết định có chấp nhận đề xuất hay không.

Cách giảng dạy này giúp người học nhận ra một nguyên tắc quan trọng: AI có thể đưa ra câu trả lời nhanh nhưng không chịu trách nhiệm thay cho kế toán viên.

Tương tự, trong học phần kế toán quản trị, giảng viên có thể cung cấp bảng doanh thu và chi phí của doanh nghiệp trong 12 tháng, yêu cầu AI phân tích xu hướng lợi nhuận. Người học phải kiểm tra lại kết quả bằng dữ liệu gốc và giải thích nguyên nhân biến động.

Trong học phần kiểm toán hoặc kiểm soát nội bộ, có thể sử dụng AI để nhận diện giao dịch bất thường. Sau đó, người học phải xây dựng thủ tục kiểm tra để xác định giao dịch có thực sự chứa rủi ro hay không. Phương pháp này giúp kết nối kiến thức kế toán với kiểm toán và kiểm soát nội bộ.

6. NHỮNG RỦI RO CẦN LƯU Ý KHI SỬ DỤNG AI TRONG KẾ TOÁN

Bên cạnh lợi ích, AI cũng đặt ra nhiều rủi ro. Trước hết là rủi ro về chất lượng dữ liệu. Nếu dữ liệu đầu vào sai hoặc không đầy đủ, kết quả của AI có thể sai theo. Vì vậy, doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống dữ liệu kế toán có chất lượng.

Tiếp theo là rủi ro về bảo mật. Dữ liệu kế toán chứa nhiều thông tin quan trọng về doanh thu, chi phí, khách hàng, nhà cung cấp và tình hình tài chính. Việc đưa dữ liệu nhạy cảm vào công cụ AI cần được kiểm soát chặt chẽ.

Một rủi ro khác là sự phụ thuộc quá mức vào công nghệ. Người sử dụng có thể có xu hướng tin tưởng kết quả của AI vì hệ thống đưa ra câu trả lời nhanh và có vẻ hợp lý. Trong kế toán, điều này đặc biệt nguy hiểm bởi một kết quả sai có thể dẫn đến sai lệch thông tin tài chính.

Do đó, nguyên tắc cần được quán triệt trong đào tạo và thực hành là: AI hỗ trợ – con người kiểm tra – kế toán viên chịu trách nhiệm.

7. GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ VẬN DỤNG AI TRONG KẾ TOÁN

Để vận dụng AI hiệu quả, doanh nghiệp trước hết cần chuẩn hóa dữ liệu và hoàn thiện hệ thống phần mềm kế toán. AI chỉ phát huy hiệu quả khi có dữ liệu đầy đủ, chính xác và có khả năng kết nối.

Doanh nghiệp cũng cần xây dựng quy trình kiểm soát kết quả của AI. Đối với những nghiệp vụ có giá trị lớn hoặc có ảnh hưởng đáng kể đến báo cáo tài chính, kết quả do AI đề xuất phải được kế toán viên có thẩm quyền kiểm tra trước khi ghi nhận.

Đối với các cơ sở đào tạo, cần bổ sung nội dung AI và phân tích dữ liệu vào chương trình đào tạo kế toán. Tuy nhiên, nội dung công nghệ phải được tích hợp với các học phần chuyên môn. Người học cần được thực hành trên các tình huống cụ thể thay vì chỉ học lý thuyết về AI.

Giảng viên cũng cần thay đổi phương pháp đánh giá. Nếu bài kiểm tra chỉ yêu cầu người học đưa ra một đáp án định khoản, việc sử dụng AI có thể làm giảm khả năng đánh giá năng lực thực tế. Thay vào đó, có thể yêu cầu người học giải thích cách xử lý, kiểm tra một câu trả lời do AI cung cấp, phát hiện sai sót và bảo vệ quan điểm chuyên môn của mình.

8. KẾT LUẬN

AI đang tạo ra sự thay đổi đáng kể trong công tác kế toán tại doanh nghiệp. Từ việc xử lý chứng từ và nhập liệu, AI có thể được mở rộng sang đối chiếu, phát hiện bất thường, phân tích dữ liệu, dự báo và hỗ trợ lập báo cáo quản trị. Việc vận dụng AI có thể giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất và chất lượng thông tin, đồng thời tạo điều kiện để kế toán viên tập trung nhiều hơn vào những công việc có giá trị gia tăng.

Tuy nhiên, AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò của kế toán viên. Bản chất của kế toán không chỉ là xử lý dữ liệu mà còn bao gồm việc hiểu giao dịch, đánh giá thông tin, vận dụng quy định, xét đoán nghề nghiệp và chịu trách nhiệm về thông tin được cung cấp. Vì vậy, năng lực chuyên môn vẫn là nền tảng để sử dụng AI một cách hiệu quả.

Đối với đào tạo kế toán, cần chuyển từ tư duy “đào tạo người biết sử dụng phần mềm” sang “đào tạo người có khả năng làm việc cùng công nghệ”. Người học cần được trang bị đồng thời kiến thức kế toán, kỹ năng dữ liệu, năng lực công nghệ và tư duy kiểm soát. Việc đưa các tình huống sử dụng AI vào giảng dạy sẽ giúp người học hình thành khả năng kiểm tra, phản biện và chịu trách nhiệm đối với kết quả của công nghệ.

Có thể khẳng định rằng tương lai của nghề kế toán không phải là “AI thay thế kế toán viên”, mà có xu hướng là “kế toán viên biết sử dụng AI thay thế cách làm kế toán truyền thống”. Đây cũng chính là định hướng quan trọng đối với các cơ sở đào tạo trong việc chuẩn bị nguồn nhân lực kế toán đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp trong nền kinh tế số.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.ACCA (2024), AI Monitor: Artificial Intelligence and the Future of Accountancy, Association of Chartered Certified Accountants.

2AICPA & CIMA (2024), AI in Finance and Accounting: Opportunities and Challenges, Association of International Certified Professional Accountants.

3.Bộ Tài chính, các chuẩn mực kế toán Việt Nam và các văn bản hướng dẫn chế độ kế toán doanh nghiệp hiện hành.