KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG – CÔNG CỤ KIỂM SOÁT CHI PHÍ VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG DOANH NGHIỆP

Nguyễn Thị Hồng Sương

Trong bối cảnh phát triển bền vững và yêu cầu giảm thiểu tác động môi trường ngày càng được chú trọng, doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến lợi nhuận mà còn phải chú trọng đến hiệu quả sử dụng tài nguyên và trách nhiệm môi trường. Điều này đặt ra yêu cầu cần có một hệ thống thông tin hỗ trợ quản trị hiệu quả, trong đó kế toán quản trị môi trường (Environmental Management Accounting – EMA) đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp.

1. Khái niệm kế toán quản trị môi trường

Kế toán quản trị môi trường là quá trình thu thập, phân tích và cung cấp thông tin liên quan đến chi phí môi trường, dòng nguyên vật liệu, năng lượng và chất thải nhằm hỗ trợ nhà quản trị trong việc ra quyết định kinh doanh.

Theo Liên đoàn Kế toán Quốc tế (IFAC), EMA là công cụ giúp doanh nghiệp xác định, đo lường và phân tích các chi phí môi trường phát sinh trong quá trình hoạt động để nâng cao hiệu quả tài chính và hiệu quả môi trường.

2. Nội dung kế toán quản trị môi trường

2.1. Kiểm soát chi phí thông qua kế toán quản trị môi trường

Trong nhiều doanh nghiệp, các chi phí môi trường thường bị “ẩn” trong chi phí sản xuất chung nên khó nhận diện và kiểm soát. EMA giúp doanh nghiệp phân loại rõ các khoản chi phí môi trường như:

• Chi phí xử lý chất thải
• Chi phí tiêu hao năng lượng
• Chi phí nước sử dụng
• Chi phí tái chế
• Chi phí khắc phục ô nhiễm
• Chi phí vi phạm quy định môi trường

Thông qua việc xác định chính xác các khoản chi phí này, doanh nghiệp có thể đánh giá đúng hiệu quả hoạt động của từng bộ phận và từng sản phẩm.

Ví dụ, trong doanh nghiệp sản xuất may mặc, việc theo dõi tỷ lệ hao hụt nguyên liệu vải và mức tiêu hao điện năng của từng chuyền sản xuất giúp nhà quản trị đưa ra các biện pháp tiết kiệm chi phí hiệu quả hơn.

2.2. Nâng cao hiệu quả hoạt động doanh nghiệp

EMA hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa quá trình sản xuất thông qua việc:

• Giảm lượng nguyên vật liệu thất thoát
• Tiết kiệm điện, nước và nhiên liệu
• Tăng khả năng tái sử dụng chất thải
• Cải tiến công nghệ sản xuất sạch hơn

Khi doanh nghiệp kiểm soát tốt chi phí môi trường, giá thành sản phẩm sẽ giảm xuống, từ đó nâng cao khả năng cạnh tranh trên thị trường.

Ngoài ra, EMA còn giúp doanh nghiệp đánh giá hiệu quả đầu tư vào công nghệ xanh. Thay vì chỉ xem xét chi phí đầu tư ban đầu, doanh nghiệp có thể phân tích tổng lợi ích dài hạn như giảm chi phí xử lý chất thải, tiết kiệm năng lượng và giảm rủi ro pháp lý.

2.3. Thực trạng áp dụng tại doanh nghiệp Việt Nam

2.3. Thực trạng áp dụng kế toán quản trị môi trường tại doanh nghiệp Việt Nam

Trong những năm gần đây, cùng với xu hướng phát triển bền vững và yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, nhiều doanh nghiệp Việt Nam đã bắt đầu quan tâm đến kế toán quản trị môi trường (EMA). Tuy nhiên, mức độ áp dụng trên thực tế vẫn còn hạn chế và chưa đồng bộ giữa các ngành nghề cũng như quy mô doanh nghiệp.

Thứ nhất, nhận thức của doanh nghiệp về kế toán quản trị môi trường đang từng bước được cải thiện

Trước đây, phần lớn doanh nghiệp chỉ tập trung vào mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận mà chưa chú trọng đến các yếu tố môi trường. Các chi phí liên quan đến xử lý chất thải, tiêu hao năng lượng hay khắc phục ô nhiễm thường được xem là chi phí bắt buộc thay vì một nội dung cần quản trị.

Hiện nay, dưới tác động của:

• Xu hướng kinh tế xanh;
• Yêu cầu phát triển bền vững;
• Các tiêu chuẩn ESG;
• Áp lực từ nhà đầu tư và đối tác quốc tế; nhiều doanh nghiệp đã thay đổi nhận thức về vai trò của quản trị môi trường trong hoạt động sản xuất kinh doanh.

Đặc biệt, các doanh nghiệp xuất khẩu trong lĩnh vực dệt may, thủy sản, da giày, chế biến gỗ và điện tử đang quan tâm nhiều hơn đến việc kiểm soát chi phí môi trường nhằm đáp ứng yêu cầu của thị trường quốc tế.

Thứ hai, việc áp dụng EMA chủ yếu tập trung ở các doanh nghiệp lớn

Trên thực tế, việc triển khai kế toán quản trị môi trường hiện nay chủ yếu xuất hiện tại: Doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI); tập đoàn lớn; doanh nghiệp niêm yết; doanh nghiệp xuất khẩu.

Các doanh nghiệp này thường có:hệ thống quản trị hiện đại; nguồn lực tài chính tốt; yêu cầu công bố thông tin minh bạch; áp lực tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế cao.

Một số doanh nghiệp đã bước đầu áp dụng các nội dung như:

Theo dõi chi phí xử lý chất thải; kiểm soát mức tiêu hao nguyên vật liệu; đánh giá hiệu quả sử dụng năng lượng; lập báo cáo phát triển bền vững; đầu tư công nghệ sản xuất sạch hơn.

Ví dụ, trong ngành dệt may, nhiều doanh nghiệp đã theo dõi riêng chi phí điện, nước và hóa chất theo từng công đoạn sản xuất để đánh giá hiệu quả hoạt động và hạn chế lãng phí nguyên vật liệu.

Trong ngành thủy sản, một số doanh nghiệp áp dụng hệ thống kiểm soát nước thải và phân tích chi phí xử lý môi trường nhằm đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu sang thị trường châu Âu và Hoa Kỳ.

Thứ ba, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa chưa áp dụng đầy đủ EMA

Mặc dù có vai trò quan trọng, nhưng tại Việt Nam, đa số doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa triển khai kế toán quản trị môi trường một cách bài bản.

Nhiều doanh nghiệp hiện nay:

• Chưa xây dựng hệ thống theo dõi chi phí môi trường riêng biệt;
• Chưa phân loại được chi phí môi trường trong chi phí sản xuất;
• Chưa có bộ phận chuyên trách quản trị môi trường;
• Chưa tích hợp dữ liệu môi trường vào hệ thống kế toán quản trị.

Trong nhiều trường hợp, các chi phí liên quan đến môi trường được gộp chung vào chi phí sản xuất hoặc chi phí quản lý doanh nghiệp, dẫn đến khó đánh giá hiệu quả thực tế.

Điều này làm cho nhà quản trị khó xác định:mức độ lãng phí nguyên vật liệu; hiệu quả sử dụng năng lượng; chi phí phát sinh do ô nhiễm môi trường; hiệu quả đầu tư công nghệ xanh.

Thứ tư, hệ thống pháp lý và hướng dẫn thực hiện còn chưa hoàn thiện

Một trong những nguyên nhân khiến EMA chưa được áp dụng rộng rãi là do Việt Nam hiện chưa có hệ thống hướng dẫn đầy đủ và thống nhất về kế toán quản trị môi trường.

Hiện nay:chưa có chuẩn mực kế toán môi trường riêng; chưa có quy định cụ thể về phương pháp ghi nhận và phân tích chi phí môi trường; chưa có mô hình thống nhất để doanh nghiệp triển khai EMA.

Các quy định liên quan chủ yếu mới tập trung vào:

• Bảo vệ môi trường;
• Thuế môi trường;
• Xử lý chất thải;
• Công bố thông tin phát triển bền vững.

Trong khi đó, nội dung hướng dẫn chuyên sâu về quản trị chi phí môi trường trong doanh nghiệp vẫn còn hạn chế.

Thứ năm, nguồn nhân lực kế toán môi trường còn thiếu

Hiện nay, đội ngũ nhân lực có chuyên môn về kế toán môi trường tại Việt Nam còn khá hạn chế.

Phần lớn nhân viên kế toán được đào tạo theo hướng kế toán tài chính truyền thống nên chưa có nhiều kiến thức về:kế toán xanh; phân tích dòng nguyên vật liệu; quản trị chi phí môi trường; báo cáo ESG; phát triển bền vững.

Ngoài ra, tại nhiều trường đại học, nội dung kế toán quản trị môi trường vẫn chưa được giảng dạy chuyên sâu hoặc mới chỉ đề cập ở mức khái quát.

Điều này dẫn đến việc doanh nghiệp gặp khó khăn trong triển khai thực tế do thiếu nguồn nhân lực phù hợp.

Thứ sáu, chuyển đổi số tạo cơ hội thúc đẩy EMA phát triển

Mặc dù còn nhiều hạn chế, nhưng quá trình chuyển đổi số đang tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng kế toán quản trị môi trường tại Việt Nam.

Nhiều doanh nghiệp bắt đầu ứng dụng:phần mềm ERP; hệ thống quản trị dữ liệu; trí tuệ nhân tạo (AI); công nghệ IoT;

để theo dõi mức tiêu hao nguyên vật liệu, điện năng và lượng phát thải trong quá trình sản xuất.

Thông qua dữ liệu số hóa, doanh nghiệp có thể:

• phân tích hiệu quả sử dụng tài nguyên; phát hiện lãng phí; kiểm soát chi phí môi trường theo thời gian thực; hỗ trợ ra quyết định quản trị nhanh chóng và chính xác hơn.

Đây được xem là nền tảng quan trọng để EMA phát triển mạnh hơn trong thời gian tới, đặc biệt trong bối cảnh doanh nghiệp Việt Nam đang hướng đến mô hình phát triển bền vững và kinh tế tuần hoàn.

4. Kết luận

Kế toán quản trị môi trường là công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí, nâng cao hiệu quả hoạt động và hướng đến phát triển bền vững. Trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập kinh tế quốc tế, việc áp dụng EMA không chỉ giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí mà còn tạo lợi thế cạnh tranh và nâng cao uy tín trên thị trường.

Do đó, doanh nghiệp Việt Nam cần chủ động đổi mới tư duy quản trị, tăng cường ứng dụng kế toán quản trị môi trường nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững trong giai đoạn hiện nay.

 

 

 

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Burritt, R., Hahn, T., & Schaltegger, S. (2002). Towards a Comprehensive Framework for Environmental Management Accounting. Australian Accounting Review, 12(2), 39–50.
2. IFAC – International Federation of Accountants (2005). International Guidance Document: Environmental Management Accounting.
3. United Nations Division for Sustainable Development (2001). Environmental Management Accounting Procedures and Principles.
4. Nguyễn Thị Kim Cúc (2021). “Kế toán quản trị môi trường trong doanh nghiệp Việt Nam hiện nay”. Tạp chí Công Thương.
5. Trần Thị Hồng Mai (2022). “Xu hướng phát triển kế toán xanh trong bối cảnh phát triển bền vững”. Tạp chí Kế toán và Kiểm toán.
6. Phạm Đức Hiếu (2023). “Ứng dụng kế toán quản trị môi trường tại doanh nghiệp sản xuất Việt Nam”. Tạp chí Tài chính.