QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VIỆT NAM VỀ ĐÓNG BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐỐI VỚI NGƯỜI LAO ĐỘNG LÀM VIỆC BÁN THỜI GIAN

Lao động bán thời gian ngày càng trở thành một hình thức việc làm phổ biến trong nền kinh tế hiện đại, đặc biệt trong các lĩnh vực thương mại, dịch vụ, giáo dục và kinh doanh trực tuyến. Tuy nhiên, việc xác định nghĩa vụ tham gia bảo hiểm đối với nhóm lao động này đặt ra nhiều vấn đề pháp lý liên quan đến bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm thất nghiệp. Bài viết phân tích các quy định của pháp luật Việt Nam về đối tượng tham gia, điều kiện áp dụng và trách nhiệm đóng bảo hiểm đối với người lao động làm việc bán thời gian.

Khái niệm và đặc điểm của lao động bán thời gian

Bộ luật Lao động năm 2019 ghi nhận hình thức làm việc không trọn thời gian tại Điều 32. Theo đó, người lao động làm việc không trọn thời gian là người lao động có thời gian làm việc ngắn hơn thời gian làm việc bình thường theo ngày, theo tuần hoặc theo tháng được quy định trong pháp luật lao động, thỏa ước lao động tập thể hoặc nội quy lao động.

Điều 32 Bộ luật Lao động năm 2019 đồng thời xác lập nguyên tắc người lao động làm việc không trọn thời gian được hưởng lương, bình đẳng trong thực hiện quyền và nghĩa vụ, cũng như có cơ hội bình đẳng so với người lao động làm việc trọn thời gian; được bảo đảm bình đẳng về cơ hội, không bị phân biệt đối xử, bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động.

Từ quy định này, có thể nhận thấy thời lượng làm việc là dấu hiệu cơ bản để nhận diện lao động bán thời gian. Tuy nhiên, thời gian làm việc ngắn không đồng nghĩa với việc quan hệ lao động mất đi tính chất pháp lý của nó. Nếu các bên có thỏa thuận về việc làm có trả công, tiền lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì quan hệ đó cần được xem xét theo bản chất, không chỉ căn cứ vào tên gọi của hợp đồng.

Quy định pháp luật về đóng bảo hiểm xã hội đối với người lao động bán thời gian

Căn cứ theo khoản 1 Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định, người lao động là công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc bao gồm:

- Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn có thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên, kể cả trường hợp người lao động và người sử dụng lao động thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên;

- Cán bộ, công chức, viên chức;

- Công nhân và viên chức quốc phòng, công nhân công an, người làm công tác khác trong tổ chức cơ yếu;

- Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn kỹ thuật công an nhân dân; người làm công tác cơ yếu hưởng lương như đối với quân nhân;

- Hạ sĩ quan, binh sĩ quân đội nhân dân; hạ sĩ quan, chiến sĩ nghĩa vụ công an nhân dân; học viên quân đội, công an, cơ yếu đang theo học được hưởng sinh hoạt phí;

- Dân quân thường trực;

- Người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng quy định tại Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài 2020 theo hợp đồng, trừ trường hợp điều ước quốc tế mà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên có quy định khác;

- Vợ hoặc chồng không hưởng lương từ ngân sách nhà nước được cử đi công tác nhiệm kỳ cùng thành viên cơ quan đại diện nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài được hưởng chế độ sinh hoạt phí;

- Người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn nhà nước, người đại diện phần vốn của doanh nghiệp theo quy định của pháp luật; thành viên Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc, thành viên Ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên và các chức danh quản lý khác được bầu của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã theo quy định của Luật Hợp tác xã 2023 có hưởng tiền lương;

- Người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố;

- Đối tượng quy định tại điểm a khoản này làm việc không trọn thời gian, có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất;

- Chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh tham gia theo quy định của Chính phủ;

- Người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn nhà nước, người đại diện phần vốn của doanh nghiệp theo quy định của pháp luật; thành viên Hội đồng quản trị, Tổng giám đốc, Giám đốc, thành viên Ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên và các chức danh quản lý khác được bầu của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã theo quy định của Luật Hợp tác xã 2023 không hưởng tiền lương.

Ngoài ra, theo điểm đ khoản 1 Điều 31 Luật Bảo hiểm xã hội 2024 quy định:

Căn cứ đóng bảo hiểm xã hội

1. Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc được quy định như sau:

...

đ) Tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất bằng mức tham chiếu và cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng.

Như vậy, người làm việc bán thời gian (part time) theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên mà có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất thì sẽ thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.

Theo đó, mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất bằng với mức tham chiếu.

Ngược lại, người làm việc bán thời gian theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên mà có tiền lương trong tháng thấp hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất thì sẽ không thuộc đối tượng phải tham gia BHXH bắt buộc.

Tài liệu tham khảo

1. Quốc hội (2019), Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14, thông qua ngày 20/11/2019.
2. Quốc hội (2024), Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15, thông qua ngày 29/6/2024, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025.