VAI TRÒ CỦA KIỂM TOÁN NỘI BỘ TRONG NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN TRỊ DOANH NGHIỆP VÀ ĐIỀU KIỆN THỰC HIỆN

Nguyễn Thị Khánh Vân – Khoa Kế toán

Tóm tắt

Trong bối cảnh môi trường kinh doanh ngày càng phức tạp, doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều rủi ro liên quan đến tài chính, vận hành, tuân thủ, công nghệ và quản trị. Kiểm toán nội bộ ngày càng được nhìn nhận không chỉ là một chức năng đánh giá tính tuân thủ và phát hiện sai sót, mà còn là một cơ chế quản trị góp phần cải thiện hệ thống kiểm soát, nâng cao năng lực quản trị rủi ro và hỗ trợ quá trình ra quyết định. Bài viết phân tích vai trò của kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp thông qua các nền tảng lý thuyết về đại diện, quản trị doanh nghiệp và các bên liên quan. Trên cơ sở đó, bài viết hệ thống hóa các cơ chế tác động chủ yếu của kiểm toán nội bộ, bao gồm nâng cao độ tin cậy của thông tin, cải thiện hiệu quả kiểm soát nội bộ, tăng cường quản trị rủi ro, thúc đẩy hiệu quả hoạt động và hỗ trợ tạo lập giá trị bền vững. Đồng thời, bài viết làm rõ những điều kiện ảnh hưởng đến khả năng thực hiện các vai trò này, đặc biệt là tính độc lập, năng lực chuyên môn, sự hỗ trợ của hội đồng quản trị và ban điều hành, cũng như việc ứng dụng công nghệ.

Từ khóa: kiểm toán nội bộ; quản trị doanh nghiệp; quản trị rủi ro; kiểm soát nội bộ; hiệu quả hoạt động; chuyển đổi số.

1, Giới thiệu

Sự gia tăng về quy mô hoạt động, mức độ phức tạp của các giao dịch và yêu cầu minh bạch thông tin khiến doanh nghiệp phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo đảm tính hiệu quả, tuân thủ và khả năng đạt được các mục tiêu chiến lược. Các cơ chế kiểm soát truyền thống có thể không đủ để nhận diện kịp thời những rủi ro phát sinh từ sự thay đổi của thị trường, quá trình số hóa, gian lận, sai sót trong báo cáo tài chính và những hạn chế trong hệ thống quản trị. Trong bối cảnh đó, kiểm toán nội bộ trở thành một bộ phận quan trọng trong cấu trúc quản trị doanh nghiệp.

Theo Viện Kiểm toán viên nội bộ Hoa Kỳ (The Institute of Internal Auditors – IIA), kiểm toán nội bộ là hoạt động cung cấp dịch vụ đảm bảo và tư vấn độc lập, khách quan nhằm gia tăng giá trị và cải thiện hoạt động của tổ chức. Hoạt động này tiếp cận một cách có hệ thống và kỷ luật để đánh giá, cải thiện hiệu quả của các quy trình quản trị, quản trị rủi ro và kiểm soát. Quan điểm này cho thấy phạm vi của kiểm toán nội bộ không giới hạn ở việc kiểm tra các nghiệp vụ đã phát sinh mà còn bao gồm đánh giá khả năng thiết kế và vận hành của các cơ chế giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu.

Chuẩn mực Kiểm toán nội bộ toàn cầu năm 2024 của IIA, có hiệu lực từ ngày 9 tháng 1 năm 2025, tiếp tục nhấn mạnh vai trò của kiểm toán nội bộ trong việc củng cố khả năng tạo lập, bảo vệ và duy trì giá trị của tổ chức thông qua hoạt động đảm bảo, tư vấn, cung cấp thông tin chuyên sâu và dự báo trên cơ sở độc lập, khách quan và định hướng rủi ro (IIA, 2024). Sự phát triển này đặt ra yêu cầu xem xét lại vai trò của kiểm toán nội bộ theo cách tiếp cận rộng hơn, gắn chức năng kiểm toán với chất lượng quản trị và khả năng thích ứng của doanh nghiệp.

Mặc dù kiểm toán nội bộ thường được kỳ vọng sẽ cải thiện kiểm soát và quản trị rủi ro, sự hiện diện của bộ phận kiểm toán nội bộ không mặc nhiên bảo đảm doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn. Giá trị thực tế của chức năng này còn phụ thuộc vào vị trí tổ chức, mức độ độc lập, chất lượng nguồn nhân lực, khả năng tiếp cận thông tin và mức độ thực hiện các kiến nghị kiểm toán. Nếu kiểm toán nội bộ chỉ tập trung vào việc hoàn thành kế hoạch kiểm toán hoặc kiểm tra tuân thủ hình thức, tiềm năng đóng góp vào cải tiến hoạt động và hỗ trợ quyết định chiến lược có thể bị hạn chế.

Xuất phát từ vấn đề trên, bài viết hướng đến ba mục tiêu. Thứ nhất, làm rõ các vai trò chủ yếu của kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp. Thứ hai, phân tích những cơ chế mà qua đó kiểm toán nội bộ có thể góp phần nâng cao hiệu quả quản trị và hoạt động. Thứ ba, xác định các điều kiện tổ chức có thể thúc đẩy hoặc hạn chế việc hiện thực hóa giá trị của kiểm toán nội bộ trong các doanh nghiệp.

2. Vai trò của kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp

2.1 Nâng cao độ tin cậy của thông tin và chất lượng báo cáo

Thông tin kế toán và thông tin quản trị là cơ sở quan trọng cho việc phân bổ nguồn lực, đánh giá kết quả hoạt động và đưa ra các quyết định kinh doanh. Tuy nhiên, các thông tin này có thể bị ảnh hưởng bởi sai sót trong quy trình xử lý dữ liệu, hạn chế của hệ thống công nghệ, sự thiếu nhất quán trong chính sách nội bộ hoặc hành vi cố ý làm sai lệch thông tin.

Kiểm toán nội bộ góp phần đánh giá tính đầy đủ, chính xác, kịp thời và khả năng truy xuất của thông tin được sử dụng trong quản lý. Đối với báo cáo tài chính, kiểm toán nội bộ có thể kiểm tra các quy trình khóa sổ kế toán, đối chiếu tài khoản, phân quyền phê duyệt, quản lý ước tính kế toán và xử lý các giao dịch bất thường. Những đánh giá này giúp doanh nghiệp nhận diện các điểm yếu của hệ thống trước khi chúng dẫn đến sai lệch trọng yếu hoặc ảnh hưởng đến quyết định của người sử dụng thông tin.

Bên cạnh thông tin tài chính, kiểm toán nội bộ còn có thể đánh giá chất lượng của các chỉ tiêu quản trị như chi phí sản xuất, hiệu suất sử dụng tài sản, tỷ lệ hàng tồn kho chậm luân chuyển và hiệu quả của các trung tâm trách nhiệm. Khi các chỉ tiêu được xây dựng trên cơ sở dữ liệu đáng tin cậy, nhà quản lý có điều kiện đánh giá chính xác hơn kết quả hoạt động và xác định nguyên nhân của những chênh lệch.

Dù vậy, cần phân biệt vai trò của kiểm toán nội bộ với trách nhiệm lập và trình bày báo cáo tài chính của ban điều hành, cũng như vai trò của kiểm toán độc lập trong việc đưa ra ý kiến về báo cáo tài chính. Kiểm toán nội bộ hỗ trợ nâng cao độ tin cậy của quy trình tạo lập thông tin nhưng không thay thế trách nhiệm của các chủ thể này.

2.2. Cải thiện hiệu quả kiểm soát nội bộ và phòng ngừa gian lận

Kiểm soát nội bộ là một hệ thống các cơ chế được thiết lập nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đạt được mục tiêu hoạt động, báo cáo và tuân thủ. Tuy nhiên, các thủ tục kiểm soát có thể trở nên kém hiệu quả khi không được cập nhật theo thay đổi của quy trình kinh doanh, không được thực hiện nhất quán hoặc tồn tại những điểm yếu trong phân công trách nhiệm.

Kiểm toán nội bộ đánh giá cả thiết kế và hiệu quả vận hành của các thủ tục kiểm soát. Chẳng hạn, trong chu trình mua hàng và thanh toán, kiểm toán nội bộ có thể kiểm tra sự phân tách nhiệm vụ giữa người đề nghị mua hàng, người phê duyệt, người nhận hàng và người thực hiện thanh toán. Trong chu trình bán hàng và thu tiền, kiểm toán có thể đánh giá việc phê duyệt hạn mức tín dụng, đối chiếu công nợ và xử lý các khoản phải thu quá hạn.

Đối với gian lận, kiểm toán nội bộ có thể nhận diện các dấu hiệu bất thường, đánh giá những điểm dễ bị lợi dụng và xem xét mức độ phù hợp của các biện pháp phòng ngừa, phát hiện. Tuy nhiên, không nên đồng nhất vai trò này với việc bảo đảm phát hiện mọi hành vi gian lận. Gian lận có thể liên quan đến sự thông đồng, việc vượt qua kiểm soát của nhà quản lý hoặc các thủ đoạn nằm ngoài phạm vi và phương pháp kiểm tra đã thực hiện. Vì vậy, kiểm toán nội bộ góp phần giảm thiểu rủi ro gian lận nhưng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro đó.

Giá trị của kiểm toán nội bộ còn thể hiện ở khả năng chuyển các phát hiện riêng lẻ thành giải pháp cải thiện có tính hệ thống. Thay vì chỉ yêu cầu điều chỉnh một sai sót, kiểm toán nội bộ cần xác định nguyên nhân gốc rễ, đánh giá phạm vi ảnh hưởng và theo dõi việc thực hiện hành động khắc phục.

2,3 Tăng cường quản trị rủi ro và khả năng thích ứng

Quản trị rủi ro là một trong những lĩnh vực thể hiện rõ sự chuyển dịch từ cách tiếp cận kiểm toán dựa trên giao dịch sang cách tiếp cận dựa trên mục tiêu và rủi ro. Doanh nghiệp có thể đối mặt với các rủi ro chiến lược, tài chính, vận hành, pháp lý, công nghệ, an ninh mạng và danh tiếng. Nếu kế hoạch kiểm toán chỉ tập trung vào những lĩnh vực truyền thống hoặc các sai sót đã xảy ra, doanh nghiệp có thể bỏ qua những rủi ro mới có ảnh hưởng lớn đến khả năng đạt được mục tiêu.

Kiểm toán nội bộ có thể đánh giá mức độ phù hợp của quy trình nhận diện, phân tích, xử lý và giám sát rủi ro; xem xét tính đầy đủ của thông tin được báo cáo cho lãnh đạo; đồng thời đánh giá liệu các biện pháp ứng phó có tương xứng với mức độ rủi ro hay không. Kết quả kiểm toán giúp hội đồng quản trị và ban điều hành nhận diện các khoảng trống trong quản trị rủi ro và ưu tiên nguồn lực cho những lĩnh vực cần được cải thiện.

Một điểm quan trọng là kiểm toán nội bộ không nên trực tiếp tiếp nhận trách nhiệm quản lý rủi ro thay cho ban điều hành. Nếu kiểm toán nội bộ vừa thiết kế, quyết định và vận hành các biện pháp xử lý rủi ro, vừa thực hiện đánh giá độc lập đối với chính những biện pháp đó, tính khách quan của hoạt động kiểm toán có thể bị ảnh hưởng. Vai trò phù hợp của kiểm toán nội bộ là đánh giá độc lập và tư vấn trong phạm vi không làm suy giảm tính độc lập, thay vì trở thành chủ sở hữu của các rủi ro được kiểm toán.

2.4 Hỗ trợ nâng cao hiệu quả hoạt động và sử dụng nguồn lực

Hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp không chỉ phụ thuộc vào doanh thu và lợi nhuận mà còn liên quan đến năng suất, chất lượng quy trình, mức độ sử dụng tài sản và khả năng kiểm soát chi phí. Những vấn đề như quy trình phê duyệt kéo dài, phân bổ nguồn lực không hợp lý, hàng tồn kho dư thừa hoặc sự trùng lặp trong các hoạt động có thể làm giảm hiệu quả ngay cả khi doanh nghiệp vẫn duy trì kết quả tài chính tích cực.

Thông qua kiểm toán hoạt động, kiểm toán nội bộ có thể đánh giá tính kinh tế, hiệu suất và hiệu quả của các quy trình. Chẳng hạn, việc phân tích thời gian xử lý đơn hàng, tỷ lệ sản phẩm bị trả lại, chi phí mua hàng hoặc mức sử dụng công suất máy móc có thể giúp xác định những điểm nghẽn trong hoạt động. Trên cơ sở đó, kiểm toán nội bộ đưa ra kiến nghị nhằm cải thiện quy trình, tăng cường trách nhiệm giải trình và sử dụng nguồn lực hợp lý hơn.

Tuy nhiên, tác động của kiểm toán nội bộ đến hiệu quả tài chính thường mang tính gián tiếp. Một kiến nghị chỉ tạo ra giá trị khi nguyên nhân được xác định chính xác, giải pháp khả thi, người chịu trách nhiệm thực hiện được phân công rõ ràng và kết quả cải thiện được theo dõi. Do đó, đánh giá hiệu quả kiểm toán nội bộ cần xem xét cả chất lượng kiến nghị và mức độ hiện thực hóa các kiến nghị đó, thay vì chỉ sử dụng số lượng phát hiện làm thước đo.

2.5 Hỗ trợ hội đồng quản trị và nâng cao chất lượng quản trị doanh nghiệp

Một chức năng quan trọng của kiểm toán nội bộ là cung cấp thông tin độc lập cho hội đồng quản trị, ủy ban kiểm toán và ban điều hành về những điểm yếu trong hệ thống quản trị, quản trị rủi ro và kiểm soát. Thông tin này hỗ trợ cơ quan giám sát đánh giá mức độ phù hợp giữa chính sách được ban hành và thực tiễn triển khai, đồng thời nhận diện những vấn đề cần được xử lý ở cấp quản trị.

Kiểm toán nội bộ có thể đánh giá việc tuân thủ các chính sách phân quyền, quy trình phê duyệt giao dịch, cơ chế quản lý xung đột lợi ích và thực hiện các kiến nghị đã được thống nhất. Những đánh giá này góp phần nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và kỷ luật quản trị trong doanh nghiệp.

Hiệu quả của vai trò này phụ thuộc đáng kể vào vị trí tổ chức của kiểm toán nội bộ. Việc thiết lập cơ chế báo cáo chức năng trực tiếp cho hội đồng quản trị hoặc ủy ban kiểm toán, khi phù hợp với cấu trúc quản trị, có thể giúp giảm thiểu ảnh hưởng không phù hợp của ban điều hành đối với phạm vi kiểm toán, kết quả đánh giá và việc báo cáo các vấn đề nhạy cảm. Đồng thời, sự hỗ trợ của lãnh đạo là cần thiết để bảo đảm kiểm toán nội bộ được tiếp cận thông tin và có đủ nguồn lực thực hiện nhiệm vụ.

2.6 Thúc đẩy chuyển đổi số và quản trị rủi ro công nghệ

Quá trình số hóa làm thay đổi cách doanh nghiệp ghi nhận giao dịch, xử lý dữ liệu, quản lý chuỗi cung ứng và tương tác với khách hàng. Việc ứng dụng hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP), điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu tạo ra cơ hội nâng cao hiệu quả, nhưng đồng thời làm phát sinh các rủi ro liên quan đến quyền truy cập, chất lượng dữ liệu, an ninh mạng, tính liên tục của hệ thống và độ tin cậy của các thuật toán.

Kiểm toán nội bộ có thể đánh giá cơ chế quản trị công nghệ thông tin, phân quyền người dùng, quản lý thay đổi hệ thống, sao lưu dữ liệu và giám sát các giao dịch bất thường. Khi có đủ năng lực chuyên môn và công cụ phù hợp, kiểm toán viên có thể sử dụng phân tích dữ liệu để kiểm tra phạm vi giao dịch lớn hơn, phát hiện các mẫu bất thường và xác định những khu vực có rủi ro cao.

Đối với các ứng dụng trí tuệ nhân tạo, kiểm toán nội bộ có thể xem xét cơ chế quản trị dữ liệu đầu vào, quyền truy cập, khả năng giải thích kết quả, quy trình phê duyệt và giám sát của con người. Mục tiêu không chỉ là kiểm tra việc sử dụng công nghệ có tuân thủ chính sách hay không, mà còn đánh giá liệu các hệ thống đó có vận hành theo cách phù hợp với mục tiêu và mức độ chấp nhận rủi ro của doanh nghiệp.

Dẫu vậy, công nghệ không tự động nâng cao chất lượng kiểm toán. Nếu dữ liệu không đầy đủ, công cụ phân tích không phù hợp hoặc kiểm toán viên thiếu khả năng diễn giải kết quả, việc sử dụng công nghệ có thể dẫn đến kết luận sai lệch. Do đó, chuyển đổi số trong kiểm toán nội bộ cần được triển khai đồng thời với phát triển năng lực nhân sự, quản trị dữ liệu và kiểm soát chất lượng chuyên môn.

3. Các điều kiện quyết định hiệu quả của kiểm toán nội bộ

Các vai trò nêu trên phản ánh tiềm năng đóng góp của kiểm toán nội bộ, nhưng không hàm ý rằng mọi doanh nghiệp đều đạt được những kết quả giống nhau. Khả năng tạo lập giá trị phụ thuộc vào một số điều kiện tổ chức chủ yếu.

Thứ nhất, tính độc lập và khách quan tạo cơ sở để kiểm toán nội bộ đánh giá và báo cáo vấn đề mà không chịu ảnh hưởng không phù hợp. Tính độc lập cần được hỗ trợ bởi vị trí tổ chức, quyền tiếp cận thông tin, cơ chế báo cáo và các biện pháp quản lý xung đột lợi ích.

Thứ hai, năng lực chuyên môn và nguồn lực quyết định khả năng nhận diện rủi ro, đánh giá bằng chứng và xây dựng kiến nghị có chất lượng. Khi hoạt động doanh nghiệp ngày càng phức tạp, kiểm toán viên cần kết hợp kiến thức kế toán, kiểm toán, quản trị rủi ro, quy trình kinh doanh và công nghệ thông tin.

Thứ ba, sự hỗ trợ của hội đồng quản trị và ban điều hành ảnh hưởng đến mức độ triển khai các kiến nghị. Một hệ thống kiểm toán có thể phát hiện đúng vấn đề nhưng vẫn không tạo ra cải thiện nếu lãnh đạo không phân công trách nhiệm, không cung cấp nguồn lực hoặc không theo dõi kết quả thực hiện.

Thứ tư, chất lượng phối hợp giữa kiểm toán nội bộ, quản lý rủi ro, tuân thủ và kiểm toán độc lập có thể giúp giảm sự trùng lặp và tăng khả năng bao phủ rủi ro. Tuy nhiên, phối hợp cần được thực hiện trên cơ sở phân định rõ trách nhiệm và bảo vệ tính độc lập của từng chức năng.

Thứ năm, văn hóa đạo đức và văn hóa kiểm soát quyết định mức độ mà những vấn đề được phát hiện có thể được trao đổi công khai và xử lý thực chất. Trong môi trường khuyến khích minh bạch, kiểm toán nội bộ có điều kiện cung cấp thông tin kịp thời hơn; ngược lại, văn hóa né tránh trách nhiệm có thể làm suy giảm tác động của các khuyến nghị.

Cuối cùng, việc đo lường hiệu quả cần vượt ra ngoài các chỉ tiêu về số cuộc kiểm toán và số kiến nghị. Doanh nghiệp nên xem xét tỷ lệ thực hiện kiến nghị, thời gian khắc phục, mức giảm của các sai sót lặp lại, cải thiện kiểm soát rủi ro trọng yếu và giá trị kinh tế có thể xác định từ các biện pháp cải tiến. Các chỉ tiêu này cần được lựa chọn phù hợp với đặc điểm doanh nghiệp và không nên diễn giải mối tương quan thành quan hệ nhân quả khi chưa có bằng chứng đầy đủ.

4. Kết luận

Kiểm toán nội bộ có tiềm năng đóng góp vào hiệu quả quản trị doanh nghiệp thông qua việc nâng cao độ tin cậy của thông tin, cải thiện hệ thống kiểm soát nội bộ, hỗ trợ quản trị rủi ro, thúc đẩy hiệu quả hoạt động và cung cấp thông tin độc lập cho các chủ thể quản trị. Trong môi trường kinh doanh số hóa, phạm vi đóng góp này còn mở rộng sang đánh giá rủi ro công nghệ, chất lượng dữ liệu và hiệu quả của các quy trình dựa trên hệ thống thông tin.

Tuy nhiên, sự hiện diện của chức năng kiểm toán nội bộ không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đương nhiên đạt được hiệu quả quản trị cao hơn. Giá trị của kiểm toán nội bộ phụ thuộc vào tính độc lập, năng lực chuyên môn, chất lượng phối hợp, sự hỗ trợ của lãnh đạo và khả năng chuyển hóa các kiến nghị thành cải tiến thực tế. Vì vậy, doanh nghiệp cần xem kiểm toán nội bộ là một thành phần của hệ thống quản trị tổng thể, đồng thời thiết lập cơ chế đánh giá hiệu quả dựa trên mức độ cải thiện kiểm soát và quản trị rủi ro.

Tài liệu tham khảo

Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission. (2013). Internal Control—Integrated Framework Framework and Appendices, May 2013.

Institute of Internal Auditors (IIA). (2024). Global Internal Audit Standards. The Institute of Internal Auditors.