ỨNG DỤNG KẾ TOÁN KẾ TOÁN XANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG VIỆT NAM

                                                                        Th.S Lê Thị Huyền Trâm

                                                                        BM Kiểm toán và phân tích

         TÓM TẮT:

Với sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế, các doanh nghiệp (DN) cũng đang chịu áp lực ngày càng lớn trong việc giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và thực hiện trách nhiệm xã hội. Kế toán xanh (KTX) giữ vai trò công cụ thông tin và quản trị cốt lõi giúp doanh nghiệp xây dựng Việt Nam thực hiện chiến lược phát triển bền vững về kinh tế – môi trường – xã hội. Nó không chỉ ghi nhận chi phí–lợi ích môi trường mà còn hỗ trợ ra quyết định chiến lược, nâng uy tín và tuân thủ cam kết quốc gia về tăng trưởng xanh. Bài viết này đi sâu hơn về các giải pháp nhằm ứng dụng kế toán xanh trong các doanh nghiệp xây dựng Việt Nam.

Từ khóa: Kế toán xanh, doanh nghiệp, xây dựng.

 

1. Đặt vấn đề

Ngành xây dựng là ngành có ảnh hưởng lớn đến môi trường tự nhiên vì đây là ngành tiêu thụ nhiều năng lượng, nguyên vật liệu, phát sinh lượng lớn khí thải, bụi, tiếng ồn, nước thải và chất thải rắn xây dựng. Bên cạnh đó, các dự án xây dựng cũng có vòng đời dài, quy mô lớn, đòi hỏi phải tính đến các tác động môi trường không chỉ trong giai đoạn thi công mà còn cả vận hành và tháo dỡ. Do đó, áp dụng kế toán xanh trong ngành xây dựng là cần thiết. Qua đó sẽ giúp doanh nghiệp đánh giá chính xác chi phí và lợi ích môi trường, kiểm soát tác động tiêu cực và hoạch định chiến lược phát triển bền vững một cách toàn diện hơn.

Hiện nay việc áp dụng kế toán trong doanh nghiệp xây dựng còn gặp nhiều rào cản như thiếu khuôn khổ pháp lý, thiếu hướng dẫn kỹ thuật cụ thể vẫn còn hạn chế về nhận thức, nguồn lực, và sự hỗ trợ từ chính phủ để triển khai kế toán xanh một cách toàn diện. Bài viết đề xuất giải pháp thúc đẩy ứng dụng kế toán xanh, nâng cao năng lực quản trị môi trường và hỗ trợ thực hiện chiến lược phát triển bền vững trong các doanh nghiệp xây dựng.

2. Giới thiệu về kế toán xanh

* Khái niệm kế toán xanh

Khái niệm về kế toán xanh đã được hình thành và phát triển từ năm 1972 ở Mỹ, sau Hội nghị Thượng đỉnh về môi trường tại Stockhom (Thụy Điển). Nhiều tác giả đã nghiên cứu về kế toán xanh, điển hình là tác giả Fleishchmann et Paudke (1977) và Verein Deutscher (1979). Các tác giả này đã tập trung nghiên cứu việc tính toán cụ thể các chi phí và lợi nhuận gắn với các biện pháp chống ô nhiễm môi trường.

Đầu năm 1980, nhiều công ty của Mỹ đã đưa vào thực hiện các dự án đầu tư cho công nghệ môi trường. Trong thời điểm này, kế toán xanh đã có sự lan tỏa sang một số nước như: Đức (năm 1980), Nhật Bản (năm 1999),… Năm 2014, Liên hợp quốc đã triển khai chương trình ứng dụng - Hệ thống kế toán về kinh tế và môi trường hay còn gọi là kế toán xanh (Trần Anh Quang, 2024).

“Kế toán xanh” có thể hiểu là một loại kế toán ghi chép, tổng hợp và lập báo cáo cho một tổ chức, nhằm phản ánh đầy đủ các nội dung về tài sản, nợ phải trả, nguồn thu và chi phí cho môi trường xanh của một quốc gia và một DN. Mục đích của kế toán xanh và KTMT là nhằm giúp các tổ chức và DN quản lý các mục tiêu môi trường, hướng đến phát triển bền vững.

    * Vai trò của kế toán xanh

- Kế toán xanh góp phần vào việc thúc đẩy những thay đổi trong hành vi và nhận thức của các DN về vai trò của mình trong việc bảo vệ môi trường. Khi các DN bắt đầu đo lường và báo cáo các yếu tố môi trường, họ sẽ nhận ra rằng việc bảo vệ môi trường không chỉ là trách nhiệm mà còn là một cơ hội để phát triển. Việc tối ưu hóa tài nguyên, giảm thiểu chất thải và đầu tư vào công nghệ xanh có thể mang lại lợi ích kinh tế lâu dài cho DN.

-  Việc áp dụng kế toán xanh góp phần giảm thấp chi phí và hạ giá thành sản phẩm, tăng doanh thu và lợi nhuận; có cơ hội cho việc đầu tư cơ sở vật chất, máy móc, công nghệ hiện đại để sản xuất sản phẩm tốt hơn, sạch hơn và thân thiện môi trường. Từ đó, nâng cao lợi thế cạnh tranh của DN.

- Việc áp dụng kế toán xanh giúp DN xây dựng uy tín và hình ảnh tích cực trong mắt khách hàng và nhà đầu tư. Ngày nay, người tiêu dùng và các nhà đầu tư ngày càng quan tâm đến vấn đề môi trường. Họ có xu hướng ưu tiên ủng hộ những DN có trách nhiệm với môi trường và có chính sách phát triển bền vững. Do đó, một hệ thống kế toán xanh hiệu quả không chỉ giúp DN giảm thiểu rủi ro mà còn gia tăng lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

- Kế toán xanh giúp các DN không chỉ nhận thức được giá trị tài chính của các tài sản môi trường, mà còn thấy rõ ảnh hưởng của quyết định kinh doanh đến môi trường (Hoàng Thị Hồng Vân, 2022). Ví dụ, một DN có thể sử dụng kế toán xanh để tính toán chi phí xử lý chất thải, tiêu thụ năng lượng, hay tác động đến chất lượng không khí và nước. Từ đó, họ có thể đưa ra những chiến lược hiệu quả hơn để giảm thiểu tác động tiêu cực lên môi trường, từ việc cải tiến quy trình sản xuất đến việc sử dụng nguyên liệu tái chế.

3. Thực trạng và một số giải pháp nhằm ứng dụng kế toán xanh tại các doanh nghiệp xây dựng Việt Nam

Trong bối cảnh Việt Nam đang chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng kinh tế xanh và phát triển bền vững, việc áp dụng kế toán xanh trong doanh nghiệp trở thành yêu cầu tất yếu. Kế toán xanh không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp mà còn hỗ trợ nền kinh tế vận hành theo hướng thân thiện với môi trường. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp đã quan tâm đến việc ứng dụng khoa học - công nghệ nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên và giảm thiểu tác động môi trường. Để vận dụng kế toán xanh tại các DN, trong những năm qua, Việt Nam đã ban hành Luật Môi trường lần đầu vào năm 1993 và Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi vào năm 2005. Chính phủ ban hành Nghị định số 67/2011/NĐ-CP, ngày 08/08/2011 quy định về đối tượng chịu thuế, căn cứ tính thuế, khai thuế, tính thuế, nộp thuế và hoàn thuế bảo vệ môi trường. Để triển khai các chính sách trên, Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 152/2011/TT-BTC, ngày 11/11/2011 hướng dẫn thi hành Nghị định 67/2011/NĐ-CP; Thông tư số 159/2012/TT-BTC….

Theo khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) năm 2023, chỉ khoảng 20% doanh nghiệp thực hiện các hoạt động KTX ở mức độ cơ bản, chủ yếu tập trung vào việc theo dõi và báo cáo về tiêu thụ năng lượng và phát thải. Các công ty sản xuất xi măng, gạch và bê tông là những ví dụ điển hình đã chú trọng đến việc giảm thiểu khí thải, quản lý chất thải và tiêu hao năng lượng. Họ cũng đầu tư vào các công nghệ sản xuất sạch, sử dụng vật liệu tái chế và phát triển các sản phẩm thân thiện với môi trường nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường và nâng cao hình ảnh thương hiệu. Một số doanh nghiệp xây dựng lớn đã bắt đầu quan tâm đến việc tích hợp các yếu tố môi trường vào hoạt động kinh doanh.

Việc áp dụng KTX trong các doanh nghiệp xây dựng tại Việt Nam gặp nhiều thách thức, một số DN chưa thấy được lợi ích cũng như vai trò quan trọng của việc thực hiện kế toán xanh mang lại, dẫn đến một số doanh nghiệp chỉ coi mục tiêu lợi nhuận là trước mắt, bỏ qua trách nhiệm của mình với xã hội, không quan tâm đến quyền lợi của người lao động, gây ô nhiễm môi trường. Nguyên nhân dẫn đến điều này là do:

- Việt Nam chưa có hướng dẫn một cách cụ thể về thực hiện kế toán xanh, KTMT và thiếu chuẩn mực kế toán về môi trường, làm cho thông tin môi trường thiếu tính minh bạch, thiếu tính đầy đủ và chưa đảm bảo độ tin cậy cho người sử dụng thông tin.

- Do nhận thức, quan điểm điều hành của nhà quản lý, hiện nay không ít DN chỉ tập trung vào việc tìm kiếm lợi nhuận mà chưa quan tâm nhiều đến kế toán xanh (Ninh Thị Thúy Ngân, 2024). Họ thường có quan niệm rằng các vấn đề môi trường là thứ yếu, không ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động kinh doanh hàng ngày. Nhận thức về kế toán xanh còn hạn chế, nhiều DN cho rằng, việc này không thực sự cần thiết hoặc thậm chí có thể gây tốn kém, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp nặng như sản xuất, xây dựng hay khai thác tài nguyên. 

- Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật lao động, luật bảo vệ người tiêu dùng, luật bảo vệ môi trường, của các cấp, các ngành chức năng chưa thường xuyên, một phần làm cho ý thức pháp luật và sự hiểu biết về pháp luật của người lao động còn hạn chế

 - Trình độ, năng lực của nhân viên kế toán cũng là một trong những nguyên nhân gây ảnh hưởng đến thực hiện kế toán xanh và kế toán môi trường còn bất cập tại các DN. Đại bộ phận nhân viên kế toán trong các DN chưa được đào tạo một cách bài bản về kế toán xanh và kế toán môi trường.Từ thực trạng trên, để tăng cường khả năng cạnh tranh, uy tín, hình ảnh và thương hiệu cho các doanh nghiệp xây dựng thì cần phải thúc đẩy quá trình thực hiện kế toán xanh trong doanh nghiệp, theo đó cần tập trung vào một số giải pháp sau:

- Về phía các cấp quản lý vĩ mô:

+  Nhà nước cần bổ sung hoàn thiện chính sách, quy định mang tính pháp lý về những vấn đề liên quan đến môi trường, bảo vệ môi trường và các quy định về tài chính và kế toán môi trường. Có chế tài cụ thể để xử lý những trường hợp vi phạm môi trường.

+ Cần sửa đổi, bổ sung  và hoàn thiện các chuẩn mực kế toán về môi trường, cho phép ghi nhận các chi phí phát sinh trong tương lai là một yếu tố cấu thành trong giá trị hình thành ban đầu của tài sản cố định…

+  Cần tăng cường thanh tra, kiểm tra và chuẩn hóa báo cáo môi trường, các cơ quan quản lý môi trường và tài chính cần phối hợp kiểm tra định kỳ việc thực hiện chi phí môi trường, chất lượng công bố thông tin môi trường trong báo cáo tài chính và báo cáo bền vững.

+ Cần có chính sách đãi ngộ, khuyến khích và biểu dương các DN thực hiện trách nhiệm xã hội tốt của mình, trong đó có thực hiện tốt công tác kế toán xanh (kế toán môi trường), qua đó góp phần tuyên truyền sâu rộng việc áp dụng kế toán xanh trong hoạt động thực tiễn. Chẳng hạn như: Với những DN thực hiện tốt kế toán xanh trong một giai đoạn (thường khoảng 5 năm) sẽ được ưu đãi vay tín dụng cho các dự án khả thi...

- Về phía Bộ Tài chính và Hội nghề nghiệp:

+ Cần tăng cường tuyên truyền, thông tin để các doanh nghiệp hiểu đúng bản chất của việc thực hiện KTX trong việc tư vấn cho doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội

+ Cần nghiên cứu ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết thuộc thẩm quyền của Bộ và Hội nghề nghiệp dựa trên chính sách pháp lý của Nhà nước đưa ra về việc thực hiện KTX, cần ban hành các chuẩn mực nghề nghiệp để doanh nghiệp thực hiện.

+ Tổ chức hội thảo, khóa huấn luyện để chuyển giao kiến thức, hướng dẫn cách ghi nhận, lập báo cáo và sử dụng dữ liệu KTX trong thực tiễn doanh nghiệp xây dựng.

- Về phía doanh nghiệp:

+ Các doanh nghiệp cần nâng cao nhận thức chiến lược về KTX, cần nhìn nhận KTX không chỉ là trách nhiệm môi trường mà còn là một lợi thế cạnh tranh dài hạn. Việc áp dụng KTX sẽ giúp doanh nghiệp kiểm soát tốt chi phí môi trường, nâng cao hiệu quả hoạt động và uy tín trên thị trường

+ Cần có chính sách đào tạo, huấn luyện đội ngũ, nâng cao trình độ kế toán viên, thay đổi nhận thức của người làm kế toán về vai trò của mình trong một doanh nghiệp. Do vậy, trong thời gian tới, các DN cần chú trọng đào tạo nâng cao chất lượng đội ngũ kế toán viên, đồng thời xây dựng phòng kế toán có năng lực và kinh nghiệm về kế toán xanh

+ Doanh nghiệp có thể tìm kiếm các công nghệ sản xuất xanh hoặc các quy trình tiết kiệm tài nguyên, góp phần giảm thiểu tác động môi trường. Điều này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả sản xuất mà còn nâng cao tính cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

+ Cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống kế toán môi trường nội bộ, thiết lập các tài khoản kế toán chuyên biệt để ghi nhận, theo dõi và kiểm soát chi phí môi trường như chi phí xử lý chất thải, chi phí hoàn nguyên, chi phí phát thải…

+ Cần thay đổi nhận thức, quan điểm của nhà quản trị về vai trò của kế toán xanh cũng như vai trò của kế toán quản trị nói chung, các nhà quản trị phải hiểu được thực hiện trách nhiệm xã hội là nhiệm vụ mang tính lâu dài nên cần định hướng đúng ngay từ bây giờ.

4. Kết luận

Vệc thúc đẩy áp dụng KTX trong ngành xây dựng không chỉ là giải pháp hỗ trợ kiểm soát chi phí và giảm thiểu tác động môi trường, mà còn là bước tiến chiến lược giúp doanh nghiệp hội nhập vào chuỗi giá trị bền vững toàn cầu, nâng cao năng lực cạnh tranh và khẳng định trách nhiệm xã hội. Trong điều kiện hội nhập như hiện nay, kế toán xanh là xu hướng tất yếu trong bối cảnh phát triển bền vững và cạnh tranh toàn cầu. Khi DN thực hiện tốt trách nhiệm xã hội thì ngoài việc có lợi cho doanh nghiệp, có thể đáp ứng nhu cầu thông tin đa dạng khác nhau bởi vì các nhà đầu tư, cổ đông, ngân hàng thì sẽ góp phần phát triển bền vững cho đất nước.

   -----------------------------------------------------

Tài liệu tham khảo

[1] Hoàng Thị Hồng Vân (2022). Các yếu tố ảnh hưởng đến thúc đẩy áp dụng kế toán xanh tại Việt Nam. Tạp chí Khoa học & Đào tạo Ngân hàng, (241), 72-84.

[2]Dương Thu Minh (2024). Tăng cường vận dụng kế toán xanh trong các doanh nghiệp Việt Nam. Tạp chí Kinh tế và Dự báo.

[3] Singh, S., Singh, A., Arora, S., and Mittal, S. (2019). Revolution of Green Accounting: A Conceptual Review. 2019 2nd International Conference on Power Energy Environment and Intelligent Control, PEEIC 2019.

[4] Abdel-Rahim, Heba Y. M., & Yousef M. Abdel-Rahim. (2010), Green accounting - a proposition for EA/ER conceptual implementation methodology. Journal of Sustainability and Green Business, 5(1), 27-33;

[5] https://www.hoiketoanhcm.org.vn/vn/trao-doi/thuc-hien-ke-toan-xanh-o-viet-nam-thuan-loi-kho-khan-va-giai-phap/