Bài viết - ThS. Ngô Thị Kiều Trang - TÀI SẢN SINH HỌC TRONG KẾ TOÁN: NHẬN DIỆN, ĐO LƯỜNG VÀ HẠCH TOÁN TẠI DOANH NGHIỆP
TÀI SẢN SINH HỌC TRONG KẾ TOÁN: NHẬN DIỆN, ĐO LƯỜNG VÀ HẠCH TOÁN TẠI DOANH NGHIỆP
Ngô Thị Kiều Trang
Tóm tắt
Tài sản sinh học là một đối tượng kế toán đặc thù trong các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và chăn nuôi. Khác với tài sản thông thường, tài sản sinh học có khả năng sinh trưởng, phát triển, sinh sản và tạo ra sản phẩm thông qua quá trình biến đổi sinh học. Những đặc điểm này đặt ra yêu cầu riêng đối với việc nhận diện, đo lường, ghi nhận và trình bày thông tin trên báo cáo tài chính. Trên cơ sở nghiên cứu Chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 41 – Nông nghiệp và chế độ kế toán doanh nghiệp Việt Nam theo Thông tư 99/2025/TT-BTC, bài viết làm rõ bản chất, đặc điểm, phương pháp kế toán tài sản sinh học, đồng thời phân tích những điểm cần lưu ý trong quá trình vận dụng tại doanh nghiệp. Qua đó, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng thông tin kế toán và hiệu quả quản lý tài sản sinh học trong điều kiện hiện nay.
Từ khóa: Tài sản sinh học, kế toán nông nghiệp, IAS 41, Thông tư 99/2025/TT-BTC, giá gốc.
1. Đặt vấn đề
Trong nền kinh tế Việt Nam, nông nghiệp, lâm nghiệp và chăn nuôi là những lĩnh vực có vai trò quan trọng, đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và bảo đảm nguồn cung lương thực, thực phẩm. Đặc điểm nổi bật của các doanh nghiệp thuộc những lĩnh vực này là thường xuyên đầu tư và quản lý các loại tài sản có nguồn gốc sinh học như cây trồng, vật nuôi, đàn gia súc sinh sản và các đối tượng nuôi thủy sản. Khác với máy móc, thiết bị hay nhà xưởng, những tài sản này luôn vận động thông qua quá trình sinh trưởng, phát triển, suy giảm và sinh sản, làm cho giá trị tài sản có sự biến động theo thời gian.
Chính đặc điểm đó khiến công tác kế toán tài sản sinh học có nhiều điểm khác biệt so với kế toán tài sản thông thường. Việc xác định đúng giá trị tài sản, tập hợp chi phí chăm sóc, nuôi dưỡng, phân bổ chi phí và ghi nhận sản phẩm thu hoạch có ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành sản phẩm, lợi nhuận và thông tin trình bày trên báo cáo tài chính.
Trên thế giới, vấn đề này được quy định trong Chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 41 – Agriculture. Tại Việt Nam, Thông tư 99/2025/TT-BTC đã bổ sung hướng dẫn kế toán tài sản sinh học, trong đó có Tài khoản 215 – Tài sản sinh học. Đây là cơ sở quan trọng để doanh nghiệp tổ chức kế toán phù hợp với đặc điểm sản xuất nông nghiệp. Vì vậy, nghiên cứu bản chất và phương pháp kế toán tài sản sinh học có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.
2. Bản chất và đặc điểm của tài sản sinh học trong kế toán
Theo IAS 41 – Agriculture, tài sản sinh học là động vật hoặc thực vật sống thuộc quyền kiểm soát của doanh nghiệp trong hoạt động nông nghiệp. Hoạt động nông nghiệp được hiểu là hoạt động quản lý quá trình biến đổi sinh học của tài sản sinh học nhằm mục đích bán, chuyển thành sản phẩm nông nghiệp hoặc tạo ra tài sản sinh học bổ sung.
Ví dụ, trong doanh nghiệp trồng trọt, cây cà phê đang sinh trưởng, cây cao su và cây ăn quả là những đối tượng cần được xem xét dưới góc độ tài sản sinh học hoặc cây tạo sản phẩm tùy theo đặc điểm sử dụng. Trong doanh nghiệp chăn nuôi, đàn bò, đàn lợn, đàn gia cầm và các vật nuôi sinh sản là những đối tượng có đặc điểm sinh học cần được theo dõi trong quá trình hình thành và phát triển. Đối với doanh nghiệp thủy sản, cá và tôm đang được nuôi trong ao, hồ hoặc lồng bè cũng là những tài sản sinh học nếu doanh nghiệp kiểm soát quá trình sinh trưởng của chúng.
Tài sản sinh học có bốn đặc điểm cơ bản. Thứ nhất, tài sản có sự biến đổi sinh học thông qua quá trình sinh trưởng, phát triển, suy thoái, sinh sản và tạo ra sản phẩm. Thứ hai, giá trị tài sản có thể thay đổi theo từng giai đoạn phát triển và chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, môi trường, dịch bệnh và kỹ thuật chăm sóc. Thứ ba, tài sản có khả năng tạo ra lợi ích kinh tế trong tương lai thông qua việc bán, thu hoạch hoặc tạo ra tài sản sinh học mới. Thứ tư, việc xác định giá trị và kiểm soát tài sản tương đối phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp giữa bộ phận kế toán, kỹ thuật và sản xuất.
Một vấn đề cần phân biệt là tài sản sinh học không đồng nhất với sản phẩm nông nghiệp. Chẳng hạn, cây cà phê đang sinh trưởng là đối tượng tài sản sinh học hoặc cây tạo sản phẩm theo quy định phù hợp; quả cà phê chưa thu hoạch là sản phẩm đang phát triển trên cây; cà phê nhân sau thu hoạch được chuyển sang hàng tồn kho. Sự phân biệt này là cơ sở quan trọng để xác định đúng đối tượng kế toán và phương pháp ghi nhận.
3. Nhận diện và đo lường tài sản sinh học
Theo IAS 41, doanh nghiệp ghi nhận tài sản sinh học khi đồng thời đáp ứng ba điều kiện: doanh nghiệp kiểm soát tài sản do kết quả của các sự kiện trong quá khứ; có khả năng thu được lợi ích kinh tế trong tương lai; và giá trị hợp lý hoặc giá gốc của tài sản có thể được xác định một cách đáng tin cậy. Quyền kiểm soát có thể được chứng minh thông qua hồ sơ sở hữu, hợp đồng mua bán, hồ sơ sinh sản hoặc các tài liệu quản lý phù hợp.
Về đo lường, IAS 41 quy định tài sản sinh học được xác định theo giá trị hợp lý trừ chi phí bán tại thời điểm ghi nhận ban đầu và cuối mỗi kỳ báo cáo, ngoại trừ trường hợp đặc biệt khi giá trị hợp lý không thể xác định đáng tin cậy tại thời điểm ghi nhận ban đầu. Phương pháp này nhằm phản ánh sự thay đổi giá trị tài sản do quá trình biến đổi sinh học và điều kiện thị trường.
Ví dụ, doanh nghiệp có đàn bò thịt với giá trị hợp lý tại thời điểm cuối kỳ là 1.000 triệu đồng, chi phí bán ước tính là 40 triệu đồng. Giá trị tài sản sinh học được xác định là 960 triệu đồng (1.000 – 40). Chênh lệch giá trị ghi sổ phát sinh từ việc đo lường lại tài sản theo IAS 41 được ghi nhận vào kết quả kinh doanh trong kỳ.
Đối với sản phẩm nông nghiệp, IAS 41 quy định sản phẩm được đo lường theo giá trị hợp lý trừ chi phí bán tại thời điểm thu hoạch. Giá trị này trở thành giá gốc của hàng tồn kho để áp dụng IAS 2 hoặc chuẩn mực phù hợp sau thời điểm thu hoạch.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng cây tạo sản phẩm (Bearer Plants), chẳng hạn cây cà phê, cây cao su và cây ăn quả lâu năm được sử dụng để cung cấp sản phẩm qua nhiều kỳ, thuộc phạm vi IAS 16 đối với bản thân cây. Sản phẩm đang phát triển trên cây vẫn thuộc phạm vi IAS 41. Đây là điểm quan trọng nhằm tránh nhầm lẫn giữa tài sản sinh học và tài sản cố định hữu hình.
4. Kế toán tài sản sinh học tại Việt Nam theo Thông tư 99/2025/TT-BTC
Thông tư 99/2025/TT-BTC ngày 27/10/2025 của Bộ Tài chính, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, đã bổ sung hướng dẫn kế toán tài sản sinh học, trong đó sử dụng Tài khoản 215 – Tài sản sinh học. Việc bổ sung tài khoản này góp phần tạo cơ sở để doanh nghiệp nhận diện, theo dõi và phản ánh riêng các đối tượng tài sản có đặc điểm sinh học.
Theo hướng dẫn của chế độ kế toán, tài sản sinh học được phân loại theo đặc điểm và mục đích sử dụng, bao gồm súc vật nuôi cho sản phẩm định kỳ, súc vật nuôi lấy sản phẩm một lần và cây trồng theo mùa vụ hoặc lấy sản phẩm một lần. Đối với cây lâu năm cho sản phẩm định kỳ, bản thân cây được xem xét ghi nhận là tài sản cố định nếu đáp ứng điều kiện; sản phẩm hình thành trên cây được theo dõi theo quy định về tài sản sinh học và sản phẩm nông nghiệp.
Tài khoản 215 được chi tiết thành các tài khoản cấp 2, trong đó TK 2151 phản ánh súc vật nuôi cho sản phẩm định kỳ, TK 2152 phản ánh súc vật nuôi lấy sản phẩm một lần và TK 2153 phản ánh cây trồng theo mùa vụ hoặc lấy sản phẩm một lần. Doanh nghiệp có thể mở thêm tài khoản chi tiết để theo dõi từng loại cây trồng, vật nuôi, khu vực sản xuất hoặc chu kỳ nuôi trồng.
Về nguyên tắc kế toán, đối với súc vật nuôi cho sản phẩm định kỳ, các chi phí mua, chăm sóc và nuôi dưỡng được tập hợp trong quá trình hình thành tài sản. Khi vật nuôi đạt giai đoạn trưởng thành và sẵn sàng cho sản phẩm, kế toán chuyển giá trị sang nhóm tài sản sinh học trưởng thành và thực hiện khấu hao theo quy định. Đối với súc vật nuôi lấy sản phẩm một lần và cây trồng theo mùa vụ, các chi phí trực tiếp liên quan được tập hợp vào giá gốc tài sản sinh học cho đến thời điểm thu hoạch hoặc chuyển giao phù hợp.
Có thể minh họa bằng trường hợp doanh nghiệp chăn nuôi mua đàn lợn giống với giá 200 triệu đồng, phát sinh thêm 80 triệu đồng tiền thức ăn, 10 triệu đồng thuốc thú y và 30 triệu đồng nhân công trực tiếp. Tổng giá gốc đàn lợn là 320 triệu đồng. Khi tập hợp các chi phí đủ điều kiện, kế toán ghi:
Nợ TK 2152: 320 triệu đồng.
Có TK 111, 112, 152, 331, 334...: 320 triệu đồng.
Khi đàn lợn đến thời điểm thu hoạch, nếu doanh nghiệp chuyển thành sản phẩm để tiếp tục chế biến, kế toán ghi:
Nợ TK 152, 154...: 320 triệu đồng.
Có TK 2152: 320 triệu đồng.
Nếu doanh nghiệp bán trực tiếp đàn lợn khi đến kỳ thu hoạch, kế toán phản ánh giá vốn:
Nợ TK 632: 320 triệu đồng.
Có TK 2152: 320 triệu đồng.
Ví dụ trên cho thấy việc tập hợp đúng chi phí hình thành tài sản sinh học có vai trò quan trọng trong xác định giá thành và kết quả kinh doanh. Khi áp dụng thực tế, doanh nghiệp phải căn cứ vào chứng từ, bản chất khoản chi và hướng dẫn chi tiết của Thông tư 99 để lựa chọn bút toán phù hợp.
5. Những vấn đề đặt ra và giải pháp hoàn thiện kế toán tài sản sinh học
Mặc dù đã có hướng dẫn cụ thể hơn, kế toán tài sản sinh học tại doanh nghiệp Việt Nam vẫn có thể gặp một số khó khăn. Trước hết, việc nhận diện và phân loại tài sản chưa thực sự đơn giản, đặc biệt đối với doanh nghiệp vừa trồng trọt, vừa thu hoạch và chế biến sản phẩm. Tiếp theo, việc tập hợp và phân bổ chi phí chăm sóc, nuôi dưỡng, khấu hao tài sản mẹ cho sản phẩm đòi hỏi phải có tiêu thức phù hợp. Bên cạnh đó, tài sản sinh học chịu ảnh hưởng của thiên tai, dịch bệnh và điều kiện môi trường nên việc kiểm kê, đánh giá tổn thất và xác định số lượng thực tế cũng phức tạp hơn nhiều loại tài sản khác.
Để nâng cao chất lượng kế toán, doanh nghiệp cần hoàn thiện hệ thống nhận diện và phân loại tài sản sinh học theo từng nhóm, từng giai đoạn phát triển và mục đích sử dụng. Đồng thời, cần xây dựng phương pháp tập hợp, phân bổ chi phí khoa học, bảo đảm các khoản chi được ghi nhận đúng bản chất và có đầy đủ chứng từ. Công tác kiểm soát nội bộ cần được tăng cường từ khâu mua giống, chăm sóc, nuôi dưỡng, kiểm kê đến thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm.
Ngoài ra, việc ứng dụng công nghệ thông tin, phần mềm kế toán và hệ thống quản trị doanh nghiệp sẽ giúp theo dõi tài sản theo từng đàn vật nuôi, từng khu vực trồng trọt và từng chu kỳ sản xuất. Đội ngũ kế toán cũng cần được đào tạo về IAS 41, IAS 16, IAS 2 và quy định của Thông tư 99 để hiểu rõ sự khác biệt giữa kế toán theo giá gốc tại Việt Nam và mô hình giá trị hợp lý theo chuẩn mực quốc tế.
6. Kết luận
Tài sản sinh học là đối tượng kế toán đặc thù, phản ánh nguồn lực có sự biến đổi sinh học và khả năng tạo ra lợi ích kinh tế trong tương lai. Việc nhận diện, đo lường và hạch toán đúng tài sản sinh học góp phần nâng cao chất lượng thông tin kế toán, xác định chính xác giá thành sản phẩm và hỗ trợ nhà quản trị đưa ra quyết định phù hợp.
Sự bổ sung Tài khoản 215 – Tài sản sinh học trong Thông tư 99/2025/TT-BTC là bước tiến đáng chú ý trong việc hoàn thiện chế độ kế toán doanh nghiệp Việt Nam. Tuy nhiên, để vận dụng hiệu quả, doanh nghiệp cần chú trọng phân loại tài sản, kiểm soát chi phí, tổ chức kiểm kê và nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ kế toán. Đồng thời, việc nghiên cứu và tiếp cận các nguyên tắc của IAS 41 sẽ góp phần hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao tính minh bạch và khả năng hội nhập kế toán quốc tế.
Tài liệu tham khảo
- Bộ Tài chính (2025), Thông tư số 99/2025/TT-BTC ngày 27/10/2025 hướng dẫn Chế độ kế toán doanh nghiệp.
- IFRS Foundation, IAS 41 – Agriculture, International Accounting Standards Board.
- IFRS Foundation, IAS 16 – Property, Plant and Equipment, International Accounting Standards Board.
- Bài viết - ThS. Hồ Thị Phi Yến - Phân loại Tài sản sinh học và phương pháp hạch toán tài sản sinh học
- Bài viết - ThS. Nguyễn Thị Đoan Trang - ĐIỂM KHÁC BIỆT GIỮA IFRS 3 VÀ VAS 11 (HỢP NHẤT KINH DOANH)
- Bài viết - ThS. Thái Nữ Hạ Uyên - NHỮNG ĐỐI TƯỢNG ĐƯỢC MIỄN THUẾ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP TỪ NGÀY 1/1/2026
- Bài viết - ThS. Nguyễn Thị Tấm - TỶ GIÁ NGOẠI TỆ TRÊN HÓA ĐƠN ĐIỆN TỬ VÀ TRONG GHI NHẬN KẾ TOÁN: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP VIỆT NAM SAU HƯỚNG DẪN MỚI THÁNG 9/2026
- Bài viết - ThS. Nguyễn Khánh Thu Hằng - Đề xuất sửa đổi cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập: Hướng tới tính đúng, tính đủ và tăng quyền chủ động